Senator Piotr Ł. J. Andrzejewski wziął udział, na zaproszenie Anny Zaborskiej - słowackiej Posłanki do Parlamentu Europejskiego, w konferencji "60 lat Uniwersalnej Deklaracji Praw Człowieka - dobra nowina dla życia i rodziny w świecie" zorganizowanej z okazji Sesji Specjalnej Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w 60 rocznicę proklamowania Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Konferencja odbyła się w Bratysławie. Wzięli w niej udział m.in. Jan Kubis (Minister Spraw Zagranicznych Słowacji), Alojz Peterle (były premier Słowenii), Anna Zaborska (słowacka Posłanka do Parlamentu Europejskiego), Edmont Fahrat (nuncjusz apostolski w Austrii).

Rzeczpospolita Nr13,  16 Stycznia 1997       Prawo             16.01.1997, PA

Zrelatywizowana ochrona prawa do życia

Ustawa o planowaniu rodziny w Trybunale Konstytucyjnym

Trzydziestu siedmiu senatorów 20 grudnia 1996 r. złożyło w Trybunale Konstytucyjnym wniosek o zbadanie zgodności z konstytucyjnym porządkiem prawnym ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

Zaskarżenie do TK ustawy zmieniającej dotychczasowy zakres ochrony prawa do życia jest oparty na zarzucie niezgodności ww. ustawy z konstytucyjnymi gwarancjami ochrony praw człowieka.

Senatorowie upatrują naruszenie konstytucyjnych norm stwierdzających, że:

1. "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej" (art. 1 ustawy konstytucyjnej utrzymanej w mocy) .

2. "Rzeczpospolita Polska umacnia i rozszerza prawa i wolności obywateli" oraz "Obywatele Rzeczpospolitej Polskiej mają równe prawa bez względu na płeć, urodzenie, wykształcenie, zawód, narodowość, rasę, wyznanie oraz pochodzenie i położenie społeczne" (art. 67 ust. 1 i ust. 2) .

3. "Małżeństwo, macierzyństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną Rzeczpospolitej Polskiej. Rodziny o licznym potomstwie państwo otacza szczególną troską" (art. 79 ust. 1) .

Koncentrując się na art. 1 konstytucji zawierającym podstawową normę interpretacyjną, przyjęto, że daje on gwarancję i pewność przestrzegania praw podmiotowych wynikających z samego faktu bycia człowiekiem i praw uzyskanych zgodnie z przepisami ustawy i zasadami słuszności, oraz że prawa te nie zostaną przez ustawodawcę zniesione lub ograniczone.

Przepis ten daje pewność uniezależnienia korzystania z posiadanych i uzyskanych praw od zmiennej woli polityczno-prawodawczej państwa, stawiając podstawowe prawa człowieka ponad koniunkturalną działalnością prawotwórczą państwa.

Te podstawowe, konstytucyjne gwarancje dotyczą zarówno działalności władzy wykonawczej, sądowniczej, jak i ustawodawczej.

Światowe standardy

Polski system prawny jest nierozerwalnie połączony z ogólnoświatowymi standardami praw człowieka. Fakt ten wynika z nadrzędności uniwersalnych praw człowieka i zasad ich włączenia w wewnętrzny system prawa polskiego zobowiązaniami międzynarodowymi wiążącymi państwo polskie.

Uchwała Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1992 r. stwierdza: "stosunek norm konwencyjnych do prawa krajowego ma być wyraźnie przesądzony w przyszłej Konstytucji RP oraz w projektowanej ustawie dotyczącej zawierania, obowiązywania i utraty mocy obowiązującej umowy międzynarodowej. Proponowane w tym zakresie rozwiązanie wskazuje zdecydowanie na prymat prawa traktatowego nad prawem krajowym. Dopóki to jednak nie nastąpi, dopóty można uznać, tak jak czyniło to orzecznictwo w okresie międzywojennym, że uchwalenie ustaw o wyrażeniu zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej oznacza transformację traktatu w prawo krajowe o randze ustawowej".

W uzasadnieniu uchwały SN przyjmuje, że ustawowo transformowana do wewnętrznego porządku prawnego i prawidłowo opublikowana w Dzienniku Ustaw norma prawa międzynarodowego jest zrównana z ustawą i może być stosowana przez sądy jako ustawa, na podstawie której zobowiązane są orzekać.

Uchwała ta i praktyka orzecznicza nawiązuje do tradycji praktyki sądowej II Rzeczypospolitej przekształcania traktatowego prawa międzynarodowego w ustawę.

Ponieważ Sejm uchwalił ustawę o wyrażeniu zgody na ratyfikację Konwencji o Prawach Dziecka i została ona opublikowana w Dzienniku Ustaw, oznacza to, że konwencja ta zrównana została z ustawą i może być stosowana przez sądy jako ustawa, z wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami -- stwierdził SN (uchwała siedmiu sędziów 12 czerwca 1992 r. , II CZP 48/ 92 OSNCP nr 10/ 1992, s. 62) .

W wewnętrznym systemie prawnym

Tak więc międzynarodowe normy traktatowe praw człowieka wiążą jak ustawa w polskim systemie prawnym po ich opublikowaniu wtakim charakterze w Dzienniku Ustaw. Czy tak samo są wiążące w wewnętrznym systemie prawnym międzynarodowe normy prawa zwyczajowego? Za takie zaś uznaje się Powszechną Deklarację Praw Człowieka, która nie jest traktatem w rozumieniu prawa międzynarodowego.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności powołują się na Powszechną Deklarację Praw Człowieka i rozwijają zawarte w niej normy. Odwołanie się w Konwencji Europejskiej i w standardach ONZ do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ustanawia ścisły, powszechnie obowiązujący związek między regionalną Konwencją Europejską a normami Narodów Zjednoczonych. Normy te mają rangę klauzul generalnych wiążących interpretacyjnie cały system prawa. Oznacza to swoistą transformację międzynarodowych zasad z Deklaracji w prawo krajowe. Międzynarodowa ochrona uniwersalnych, ponadustrojowych praw człowieka stojąca ponad ich ochroną przez poszczególne państwa czyni z nich substancję praw nienaruszalnych (praw absolutnych) .

Postanowienia o charakterze klauzul generalnych wyznaczają zakres, w jakim państwo może ograniczyć stosowanie przepisów o prawach człowieka, zakres norm dopuszczających zastrzeżenia co do ich stosowania, warunki i zasady dopuszczalnych ograniczeń.

Wszystkie wiążące Polskę ratyfikowane międzynarodowe normy traktatowe niezależnie od czasu ich zawarcia są częścią krajowego systemu prawnego.

TK w swej praktyce orzeczniczej uwzględniał kryterium wiążących Polskę traktatowych, międzynarodowych kryteriów obrony praw człowieka. Uznał, że "nie odpowiada zasadzie demokratycznego państwa prawnego taka sytuacja, w której między postanowieniami wiążącej państwo umowy międzynarodowej a postanowieniami ustawy zachodzi sprzeczność czy chociażby tylko niespójność" (Informacja o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w 1995 r. , Warszawa, luty 1996 -- Druk senacki nr 354) .

Dlatego kognicja TK obejmuje ocenę zgodności tworzonego i obowiązującego prawa wewnątrzpaństwowego z uniwersalnymi standardami absolutnych praw człowieka włączonymi konstytucyjnymi procedurami w bezwzględnie obowiązujący system prawa (ius cogens) -- tzw. międzynarodowo chroniona substancja praw człowieka (patrz bliżej: prof. Tadeusz Jasudowicz "O prawach człowieka w podwójną rocznicę paktów" -- Księga Pamiątkowa w hołdzie prof. Annie Michalskiej, TNOiK Toruń 1996) .

Klauzula porządku publicznego

Podstawowym prawem człowieka korzystającym z tak usytuowanej międzynarodowej ochrony jest prawo do życia. Przedmiotem ochrony prawa do życia jest istnienie ludzkie w każdej jego fazie i postaci, na co wskazuje określenie "istota ludzka". "Każde istnienie ludzkie (every human being) ma nieodłączne prawo do życia". Jest to prawo niezbywalne (art. 6 ust. 1 MPPOiP) .

To prawo jako samoistne i niezależne od prawa stanowionego ma być chronione działalnością władz ustawodawczych państwa. Państwo prawem przez siebie stanowionym może konkretyzować ochronę praw człowieka, ale nie może ich naruszać. Komitet Praw Człowieka ONZ stwierdził, że prawo do życia, o którym mowa w art. 6 ust. 1 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, jest prawem najwyższym, które nie może być uchylone nawet w warunkach szczególnego niebezpieczeństwa publicznego. (Uwagi ogólne Komitetu Praw Człowieka ONZ uchwalone 27 lipca 1982 r. ).

Przed naruszeniem tego prawa przez prawo stanowione poszczególnych państw chroni zawarta w art. 30 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, recypowana do norm traktatowych (art. 5 ust. 1 i 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych -- Dz. U. z 1977 r. nr 38 (załącznik) ; art. 17 i 18 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności -- Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284) , tzw. klauzula porządku publicznego. Obowiązuje ona każde państwo-sygnatariusza traktatów prawa międzynarodowego dotyczących przestrzegania praw człowieka. Zachowanie klauzuli powinno być badane przed TK z punktu widzenia konstytucyjnej zasady państwa prawnego. Klauzula porządku publicznego wyznacza zakres, w jakim państwo może ograniczać ochronę prawa do życia. Eliminuje ona możliwość stanowienia przepisów zmierzających do zaprzepaszczenia lub zniszczenia ochrony tego prawa.

Klauzula porządku publicznego jako klauzula generalna dyrektywnie wyznacza zakres stosowania gwarancji konstytucyjnej stwierdzającej, że "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej", w kontekście gwarancji, iż "Małżeństwo, macierzyństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną Rzeczpospolitej Polskiej. Rodziny o licznym potomstwie państwo otacza szczególną troską" oraz że "Rzeczpospolita Polska umacnia i rozszerza prawa i wolności obywateli".

Wynika stąd, że legislator nie może zakresu rozszerzonych i umocnionych praw osłabiać i zawężać.

Transformowana do wewnętrznego porządku prawnego norma traktatowa wyraźnie stwierdza, że "dziecko (. .. ) wymaga (. .. ) właściwej ochrony prawnej zarówno przed, jak i po urodzeniu" (Konwencja o Prawach Dziecka -- Dz. U. z 1991 r. nr 120, poz. 526) .

Komisja i Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydały nieliczne orzeczenia dotyczące zakresu ochrony prawa do życia, będące wskazówką interpretacyjną.

W sprawie skargi ojca dziecka poczętego pozbawionego życia arbitralną decyzją matki przeciwko Wielkiej Brytanii, której przedmiotem było oskarżenie władz brytyjskich, iż nie zapobiegły dokonaniu aborcji przez jego żonę, Komisja zajęła stanowisko (decyzja nr 8416/ 79; Marek Antoni Nowicki "Wokół Konwencji Europejskiej", Warszawa 1992) pozwalające wysnuć następujące wnioski:

1) życie człowieka w fazie prenatalnej jest przedmiotem samoistnej ochrony, która może być przeciwstawiona ochronie praw kobiety, w której organizmie przebywa przed wydaniem go na świat;

2) we wczesnej fazie rozwoju człowieka w stadium prenatalnym jego ochrona prawa do życia jest ograniczona takimi względami jak ochrona życia i zdrowia kobiety-matki w tym okresie;

3) decyzja co do pozbawienia życia człowieka w fazie płodowej należy nie tylko do kobiety, w której organizmie dojrzewa, jako matki, ale i do mężczyzny, który jest ojcem;

4) decyzja ta podlega kontroli w zakresie obiektywnych kryterów usprawiedliwiających uchylenie w konkretnym wypadku ochrony prawa do życia.

Z dotychczasowego sposobu traktowania prawa do życia wynika samoistna, szczególna podmiotowość prawna dziecka poczętego zarówno jako przedmiotu ochrony, jak i podmiotu praw.

Państwo polskie nie może bez zaprzeczenia atrybutowi i zobowiązaniu bycia państwem prawnym ograniczać lub odbierać ochrony prawa do życia w zakresie, w którym standardowe normy praw człowieka nadrzędnie funkcjonujące w obowiązującym w Polsce systemie prawnym na to nie zezwalają.

Norma bezwzględnie wiążąca

Zaskarżona do TK ustawa godzi w klauzulę generalną, w myśl której ograniczenia prawa do życia są dopuszczalne tylko w zakresie wskazanym w tejże klauzuli, a sama klauzula stanowi numerus clausus i nie może być interpretowana rozszerzająco.

Prawo do życia, czyli prawo do istnienia, jest prawem związanym z całym procesem istnienia zdeterminowanym kodem genetycznym. Prawo to z racji swego przedmiotu nie może podlegać środkom derogacyjnym, tzn. nie może podlegać ograniczeniom i stanowi normę bezwzględnie wiążącą.

Ograniczenie ochrony prawa do życia było dotąd dopuszczane jedynie w wyjątkowych wypadkach, szczegółowo skatalogowanych, jako uchylenie karalności jego naruszenia na zasadzie tzw. kontratypu.

O jaki charakter i rodzaj kontratypu chodzi? Wydaje się oczywiste, że nie może to być kontratyp inny niż taki, który wymaga poświęcenia dóbr porównywalnych ze względu na ich charakter, rodzaj i znaczenie. Nie można więc ochronie prawa do życia przeciwstawiać priorytetu ochrony mienia lub sytuacji materialnej. Nie można chronić sytuacji materialnej, mienia czy komfortu osobistego za cenę pozbawienia życia innej istoty ludzkiej, gdyż prawo do życia jest fundamentalnym i nadrzędnym prawem człowieka.

Status prawny człowieka w fazie prenatalnej różni się od statusu człowieka po urodzeniu, ale nie w zakresie ochrony prawa do życia.

Ochrona ta dotyczy najpierw przedmiotu ochrony, a następnie szczególnych podmiotowych praw przyznanych dziecku poczętemu.

Historycznie ukształtowane wyłączenie stosowania kary śmierci w stosunku do brzemiennych kobiet (aktualnie art. 31 kodeksu karnego) miało i ma na celu nie obronę prawa do życia kobiety, ale odrębnego bytu ludzkiego poczętego i rozwijającego się w jej ciele, którego prawo do życia jest przedmiotem odrębnej ochrony.

Ta odrębność wyraźnie wynika z faktu, iż nie stosuje się kary śmierci w stosunku do kobiety, jeżeli była w ciąży w chwili popełnienia przestępstwa oraz gdy nosi w sobie cudze życie w chwili wyrokowania lub nawet wykonania kary śmierci. Niezależnie od czasu powstania ciąży przed popełnieniem zbrodni, za którą wymierzono karę śmierci, czy po orzeczeniu kary śmierci, odrębna podmiotowość dziecka poczętego i ochrona jego życia doznaje priorytetu przed uczynieniem zadość prawu wobec zbrodniarki.

Jeżeli przed wykonaniem kary śmierci ustalono, że skazana na tę karę kobieta jest w ciąży, sąd zamienia karę śmierci na 25 lat pozbawienia wolności (art. 111 kodeksu karnego wykonawczego) .

Polski system prawny wykreował normy bezpośrednio dotyczące fazy prenatalnej życia człowieka, znajdujące zwieńczenie w nowelizowanej ustawie z 7 stycznia 1993 r. o planowanie rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Ustawa potwierdzała bezwzględne obowiązywanie zasady ochrony życia człowieka dotyczące całego procesu rozwoju egzystencjalnego istoty ludzkiej od chwili poczęcia do naturalnej śmierci, zdeterminowanego jednostkowym i osobniczym kodem genetycznym, oraz potwierdzała odrębną podmiotowość prawną człowieka w fazie prenatalnej.

Dotychczasowy art. 8 ust. 2 kodeksu cywilnego (skreślony przez zaskarżoną ustawę) stanowił podsumowanie historycznie ukształtowanego orzecznictwa sądowego i utrwalenie jednolitości praw przysługujących dziecku poczętemu w odrębnych przepisach (art. 75 i art. 182 k. r. o. oraz art. 927 § 2 k. c. i art. 510 k. p. c. ).

Dla strzeżenia przyszłych praw dziecka poczętego w zakresie zdolności do dziedziczenia przepisy te m. in. przewidywały możliwość ustanowienia kuratora dla człowieka, który jest w fazie prenatalnej w chwili otwarcia spadku. Kurator ten w imieniu dziecka poczętego, poza czynnościami zabezpieczającymi (art. 633 i następne k. c. ), może podejmować wszelkie czynności zmierzające do ochrony przyszłych praw dziecka. Może on również wziąć udział w toczącym się postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po spadkodawcy.

Stan prawny realizujący ochronę prawa do życia w polskim systemie prawnym odpowiadał międzynarodowym standardom i stanowił prawa nabyte w zakresie, którego uszczuplenie jest nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą państwa prawnego. Zawężenie zakresu prawnej ochrony życia ludzkiego w stanie prawnym przed nowelizacją było limitowane do:

1) niekaralności matki dziecka poczętego powodującej jego śmierć,

2) usprawiedliwienia spowodowania śmierci dziecka poczętego przez lekarza podejmującego to działanie w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej, gdy:

a) ciąża stanowiła zagrożenie dla życia lub poważne zagrożenie dla zdrowia matki, stwierdzone orzeczeniem dwóch lekarzy innych niż lekarz podejmujący działanie, przy czym orzeczenie to nie jest niezbędne w razie natychmiastowej konieczności uchylenia zagrożenia dla życia matki,

b) gdy śmierć dziecka poczętego nastąpiła wskutek działań podjętych dla ratowania życia matki albo dla przeciwdziałania poważnemu uszczerbkowi na zdrowiu matki, którego niebezpieczeństwo zostało potwierdzone orzeczeniem dwóch innych lekarzy,

c) badania prenatalne, potwierdzone orzeczeniem dwóch lekarzy innych niż lekarz podejmujący działanie, wskazują na ciężkie i nieodwracalne uszkodzenie płodu,

d) zachodzi uzasadnione podejrzenie, potwierdzone zaświadczeniem prokuratora, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

Nieporównywalne dobra

Zniesienie ochrony życia ludzkiego ze względu na trudne warunki życiowe, materialne lub sytuację osobistą kobiety brzemiennej jest w świetle obowiązujących norm ochrony prawa do życia niedopuszczalne jako norma ogólna. Każdy taki wypadek mający charakter naruszenia prawnej ochrony życia może być okolicznością łagodzącą w zakresie uchylenia karalności czynu zabronionego przez prawo, ale nie może godzić w samą zasadę bezwzględnej ochrony prawa do życia.

Ustawa z 30 sierpnia 1996 r. naruszając zasadę bezwzględnej ochrony prawa do życia w ww. zakresie narusza zasady regulacyjne wynikające z respektowania wymogów państwa prawnego. Zamiast ustalenia dodatkowego kontratypu pozwalającego w indywidualnych wypadkach na uchylenie karalności naruszenia bezwzględnie chronionego prawa do życia wprowadza priorytet ochrony mienia, sytuacji materialnej i życiowej jednego istnienia ludzkiego kosztem prawa do życia drugiego. Charakter przedmiotu ochrony tych dwóch dóbr jest nieporównywalny.

Można pogarszać sytuację materialną, aby chronić dobra osobiste, z których najwyższe to godność i życie, ale nie można pozbawiać życia dla zapobieżenia pogorszeniu sytuacji materialnej lub komfortu osobistego.

Prawo do życia jest niepodzielne i powinno w całości podlegać zasadzie ochrony prawnej.

Dotychczasowe brzmienie ustawy miało charakter normy bezwzględnej, dopuszczającej ograniczenia wynikające z usprawiedliwienia jej naruszenia na zasadzie kontratypu zgodnego z klauzulą porządku publicznego i przewidzianego w indywidualnych stanach faktycznych w zakresie eliminującym odpowiedzialność karną z tytułu naruszenia prawa do życia.

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 1 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. "prawo do życia podlega ochronie",ale wyłącznie "w granicach określonych w ustawie". Ochrona prawa do życia została zrelatywizowana do koniunkturalnie stanowionej normy ustawowej zależnej od zmiennej woli ustawodawcy. Tym samym zniwelowano bezwzględnie obowiązującą normę ochrony życia w każdym jego stadium i formie.

Nowa ustawa nie tylko usuwa podmiotowość prawną człowieka w fazie prenatalnej, ale też jakąkolwiek jego ochronę poza granicami wyznaczonymi w ustawie. Tym samym zmienia charakter bezwzględny ochrony prawa do życia.

Prawa każdej istoty ludzkiej powinny być chronione, gdy ustawa je narusza przez "prawodawstwo nierzetelne, nie respektujące standardów poprawności" (patrz bliżej: prof. Sławomira Wronkowska, "Jednostka a władza prawodawcza" -- Księga Pamiątkowa w hołdzie prof. Annie Michalskiej) .

Jest nadużyciem prawa ochrona sytuacji materialnej i życiowej jednego istnienia ludzkiego przez odebranie prawa do życia drugiemu takiemu istnieniu. Nabycie prawa do takiej ochrony mienia i komfortu życiowego za cenę życia jest niesłusznym nabyciem niesłusznego prawa. Klauzula porządku publicznego nie pozwala na taki sposób regulacji.

Przedmiotowa ustawa w sposób niedopuszczalny ogranicza realizację standardów praw człowieka. Eliminuje zasadę bezwzględnej ochrony prawa do życia. Ustawodawca deklarując zachowanie prawa do życia człowieka także w fazie prenatalnej, odniósł jej zakres do ustawy, po czym wykreślił w niej ochronę cywilnoprawną i prawno karną tego prawa. Proceder taki nie może być uznany za zgodny z wymogiem ustawodawstwa rzetelnego, respektującego standardy poprawności. ----------------

Autor jest senatorem, wiceprzewodniczącym Senackiej Komisji Inicjatyw i Prac Ustawodawczych, jednym z sygnatariuszy wniosku do Trybunału Konstytucyjnego o skontrolowanie zgodności z konstytucją ustawy o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

Piotr Ł. J. Andrzejewski

16.01.1997